چشم انداز توسعه عرضه چای ارگانیک ایران در بازارهای جهانی

چشم انداز توسعه عرضه چای ارگانیک ایران در بازارهای جهانی

گروه تحقیق و توسعه شرکت بهین تک (برگسان)

 

خلاصه

افزایش تقاضای چای ارگانیک در کشورهای آلمان، انگلیس، ژاپن و آمریکا، عده‌ای از باغداران چای در هند سریلانکا و چین را متقاعد کرده است که به فرایند کشت این محصول روی بیاورند.

با این حال این محصول مقدار بسیار کمی از بازار چای در حدود ۱.۳ درصد  را در اختیار دارد. کشور چین صادر کننده اصلی چای ارگانیک به ژاپن، اروپا و آمریکا می باشد.

براساس تقاضای بسیار بالای نوشیدنی سلامت محور و چای بعنوان دومین نوشیدنی پرفروش دنیا، صادرات و واردات این محصول در کشورهای توسعه یافته با میزان رشد ثابتی ادامه دارد و تقریبا 75 الی 80 درصد آن در دنیا، به آمریکا  و بقیه به کشورهای اروپایی و ژاپن صادر می‌شوند.

در آمریکا چای ارگانیک رشد سریعی در صنعت چای دارد  و تقویت بازار  این کشور به همراه اروپای غربی و ژاپن بعنوان بزرگترین بازار جهانی اهمیت دارد. پیش بینی بازار چای تایید می‌کند که چای ارگانیک برتری خود را در بازار با رشد بالا ادامه خواهد داد و در پنج سال آینده به رشد بسیار بالایی خواهد رسید.

 

 

 

مقدمه

کملیا سینه سیز[1] معروف به چای، گونه گیاهی است که برگ و جوانه‌های برگ آن برای تولید چای استفاده می‌شود. سه نوع از این محصول شامل چای سیاه، سبز و اولانگ وجود دارد. چای سبز و اولانگ عمدتا بصورت گسترده نوشیدنی مهم و موثر در منطقه کشورهای آسیا شامل چین و ژاپن می باشد.

تفاوت تولید انواع این محصول وابستگی به فرایند تخمیر دارد که در نوع اولانگ نیمه تخمیر و نوع سبز بدون تخمیر و نوع سیاه تماما تخمیر تولید می شود. چای سیاه 72 درصد تولید از کل تولید این محصول در دنیا را شامل می‌شود.  در کشور ما ایران عمدتا تولید نوع سیاه مرسوم  و مقدار کمی چای سبز هم تولید می‌شود.

 

کشاورزی ارگانیک

کشاورزی در نیمه دوم قرن بیستم به علت تاثیر انقلاب صنعتی تغییر جهت داده است و هدف در این انقلاب افزایش بهره بدست آمده از منطقه کشت واحد جهت تامین غذای مورد نیاز جمعیت انسان می باشد. درخواست افزایش بهره غذایی با به کارگیری گسترده کودها و سموم آفت‌کش‌های شیمیایی بدست امده است. اما با گذشت زمان کودها و سموم آفت‌کش اثرات منفی بخصوص برای سلامتی انسان ایجاد کردند بعلاوه مسایل محیطی مانند تخریب ساختار فیزیکی و تعادل تغذیه ای خاک، شور شدگی و بیابان زایی پدیدار شد.

درنتیجه با وجود این مسایل و اثرات منفی، توسعه کشاورزی ارگانیک بعنوان سیستم تولیدی جایگزین اهمیت پیدا کرد. هدف کشاورزی ارگانیک توان بخشی تعادل اکولوژیکی تحلیل رفته خاک ( به علت کشاورزی مرسوم و نهاده های کشاورزی و کارکردها ) می‌باشد و با استفاده از محصولات  طبیعی به جای کودها و سموم و هورمون های شیمیایی مضر برای سلامتی انسان عمل می‌کند.

چای مورد استفاده ترین نوشیدنی در جهان است. صنعت چای مشارکت حیاتی با بازار گسترده در اقتصاد کشورهای تولید کننده دارد. این محصول تقریبا ۵.۶ میلیون تن در سراسر دنیا تولید می‌شود.

هدف از کشت چای ارگانیک رسیدن به مزارع زیست محیطی پایدار می‌باشد که در بقای اکولوژی و عادت طبیعی بدون آلودگی خاک، هوا و آب تولید این محصول پایدار را حفظ می‌کند و آن را در غیاب مواد شیمیایی سنتز شده مانند آفت کش‌ها، قارچ کش‌ها، علف کش‌ها، تنظیم کننده‌های رشد و کودهای فشرده تولید می‌نماید.

در سال های اخیر افزایش آگاهی مصرف کنندگان در راستای بیماری‌های ناشی از اثرات شیمیایی کشاورزی و تولید، استراتژی های تبلیغاتی تهاجمی مصرف کنندگان چای و بهبود هزینه های سرانه برای محصولات ارگانیک افزایش پیدا کرده و تقاضا برای چای ارگانیک در سرتاسر دنیا بالا رفته است که این توسعه تنها در اروپا و ژاپن و آمریکای شمالی نبوده  بلکه در سایر دنیا نیز اتفاق افتاده است.

در سطح بین المللی FAO حمایت تشویقی از کشاورزی ارگانیک بعمل می آید. بطور کلی در رسالت ارگانیک تکنولوژی کشاورزی مدرن برپایه سیستم کشاورزی ارگانیک، ناظر به تمام اجزای کشاورزی از قبیل کود، مدیریت خاک، انتخاب گیاه و دانه آبیاری، مدیریت آفات و بیماری ها و روش کنترل بیولوژیکی مربوط می‌شود که در این صورت مدیریت کنترل مستقیم با دفع  آفت طبیعی انجام می‌شود و برای کشت چای ارگانیک مناسب می‌باشد. همچنین  کشاورزی چای ارگانیک تنوع زیستی چرخه بیولوژیکی، فعالیت بیولوژیکی خاک و یکنواختی اکولوژیکی را حفظ و تقویت می‌کند. در سال ۲۰۱۵ بیش از هفتاد پنج هزار تن از این محصول تولید شده است (جدول 1) که ۱.۳ درصد از تولید حجم چای دنیا را شامل می‌شود.

.

کشور	مساحت کاشت هکتار	مشارکت از مساحت کل چای درصد	تناژ تولید چای ارگانیک
بنگلادش	500	0.9	550
چین	40100	2.3	44100
هند	14150	2.5	11000
اندونزی	3350	2.7	4050
ژاپن	1700	3.7	1900
سریلانکا	4400	2	4050
ایران	20	0.1	100
ترکیه	950	1.2	1600
آذربایجان	20	4.2	20
غیره

جدول 1: میزان کشت و تولید چای ارگانیک در سال 2015 تحقیقات ارگانیک سوییس 2017

 

در سال ۲۰۱۵ بزرگترین مناطق تحت کشت در چین و هند قرار داشت. مساحت تحت کشت ارگانیک این محصول بین سالهای ۲۰۱۱ و ۲۰۱۵ افزایش ۹ درصدی و در سال  ۲۰۱۵ ، 27 درصد افزایش داشته است. بخش چای ارگانیک در مقایسه با صنعت چای معمول، بسیار کوچک بوده و ۱.3 درصد از کل چای دنیا را شامل می‌شود اما تعداد تولید کنندگان آن و حجم تجاری این محصول در بازار دنیا،  رکورد رشد بالا را در سال های اخیر تجربه کرده است.

میزان ارزش برای چای ارگانیک صرف نظر از مبدا تولید ۱۰.۱۸دلار به ازای هر کیلو  در سال ۲۰۱۴ بوده است. کشورهای با بازار بزرگ مصرف این محصول، کشت آن را  ندارند و بنابراین تقاضا برای این محصول با مجوز معتبر بسیار بالاست.

 

بازار مهم برای کشورهای تولید کننده چای ارگانیک

بازار چای ارگانیک جهان عمدتا آمریکای شمالی، اروپا ،ژاپن و استرالیا می باشد براساس تقاضای بالای نوشیدنی سالم، صادرات و واردات آن در کشورهای توسعه یافته نرخ رشد ثابت هفت درصدی را سالانه تجربه کرده است.

هند به عنوان یکی از غول‌های بزرگ این حوزه در زمینه چای ارگانیک سرمایه گذاری هنگفتی انجام داده  و بیشترین محصول خود را به کشورهای انگلیس، آلمان، آمریکا، ژاپن و استرالیا صادر می‌کند و بازارهای جدیدی مثل روسیه، ژاپن، چین و امارات را پیدا کرده است.

بازار بسیار عالی اروپا برای چای ارگانیک سالها از آموزش مشتری، گواهینامه‌های اجباری و پیشنهادات از برندهای معروف بهره میبرد. بر طبق گزارش تحقیقاتی TechSci  اروپا بزرگترین منطقه ایجاد مولد تقاضا برای نوشیدنی ارگانیک در سال ۲۰۱۵بوده است .این موضوع به خاطر بهبود سبک زندگی  و افزایش اگاهی در مورد مزایای سلامت که با محصولات ارگانیک ارتباط دارد، مربوط است. مقاصد نهایی چای ارگانیک بیشتر در اروپا،  آلمان و انگلیس بوده است. در میان کشورهای اروپایی آلمان رشد بالاتری در بازار نوشیدنی های ارگانیک دارد. بر طبق سازمان چای آلمان این کشور به اندازه ۱۲۰۰ تن  چای ارگانیک در سال ۲۰۱۵ مصرف کرده و شرکت چای ارگانیک دارجلینگ[2]  در هند به میزان ۳۵.۵ میلیون یورو از این محصول زا به کشور آلمان  در ان سال صادر کرده و سالانه میزان مصرف آن با رشد ثابت همراه بوده است.

در کشور آمریکا چای ارگانیک سرعت رشد بالایی  داشته و تقاضای این محصول در این کشور بسیار بالاست.  در سال ۲۰۱۵ این کشور پیک افزایش سرعت تقاضای این محصول را داشته است و در ان سال واردات چای ارگانیک سیاه از کشور  انگلیس به امریکا جمعا ۳ میلیون دلار بوده که تقریبا ۳۶درصد واردات چای این کشور را شامل می‌شد و متوسط قیمت بازار این محصول به ازای هر کیلو ۱۵.۳ دلار بوده است. نمودار زیر میزان واردات این محصول به امریکا از سایر کشورها در سال 2015 را نشان می‌دهد.

صادرکنندگان اصلی چای سیاه ارگانیک به ایالات متحده

 

چین بزرگترین صادرکننده چای سبز ارگانیک به آمریکا می باشد این کشور در سال ۲۰۱۶ ۱۵۰۰ تن چای سبز ارگانیک و چای سیاه ارگانیک به ارزش ۱.۳۸میلیون دلار به امریکا صادر کرده است. و در مجموع مقدار چای سبز ارگانیک وارداتی به آمریکا ۲۶ میلیون دلار و و چای سیاه ارگانیک ۱۳.۵ میلیون دلار بوده است.

 

چالش توسعه تولید چای ارگانیک در دنیا

محصولات ارگانیک به اندازه کافی در کشورهایی که بازار مصرف ارگانیک در حال توسعه دارند  یا در  جایی که  تقاضا برای این محصولات در حال افزایش است، تولید نمی‌شوند. یکی از این محصولات چای می باشد که ارزش اقتصادی بسیار  بالایی در دنیا دارد. مناطق کشت چای در دنیا حدود 2.9میلیون هکتار می باشد که و نزدیک 4.8 میلیون تن چای تولید می‌شود اما کشاورزی چای ارگانیک در دنیا پنج هزار هکتار می باشد. علت این کشت و تولید کم چیست؟

اول اینکه بیشتر کشت این محصول در مناطق استوایی یا نزدیک منطقه خط استوا انجام می‌شود که زمستانی ندارند و مبارزه با بیماری ها و آفات اجباری است. در کشورهای آسیایی مانند چین هند و سریلانکا دما به زیر صفر نمی‌رسد و برداشت چای در تمام طول سال انجام می‌شود.

دلیل دوم اینکه علاوه بر بیماری‌های باکتریایی و قارچی، بیش از صد نوع حشره مختلف در این مناطق شناسایی شده اند که با عوامل طبیعی نمیتوان با این افات و حشره ها مبارزه کرد. دلیل سوم پایین آمدن عملکرد و کیفیت به علت بیماری ها و آفات مخصوص چای است. دلیل چهارم سطح باقیمانده بالای سموم، کود و آلودگی بیشتر خاک بعلت ورودی شیمیایی فشرده که قابل پاک شدن در سه سال گذار نیست و دلیل بعدی تغییر به کشت ارگانیک نیاز به فرایند زمانی طولانی و در نهایت نیازمند هزینه اولیه بالایی است.

لذا با مطالعات گسترده متوجه می‌شویم که مشکل کشورهای بزرگ تولید کننده این محصول، نداشتن بستر مناسب در حال حاضر، برای تولید چای ارگانیک می‌باشد که بعنوان دومین نوشیدنی پرفروش در دنیا و تقاضای بسیار بالای کشورهای توسعه یافته برای خرید این محصول استراتژیک سلامت محور می‌باشد.

 

 

کشت چای ارگانیک در ترکیه

همزمان با توسعه ارگانیک در دنیا در سال 2003 کشور ترکیه مطالعات تخصصی و مدون در جهت افزایش و توسعه کشاورزی ارگانیک شروع کرد و مناطقی از این کشور جهت کشت چای ارگانیک انتخاب شدند که بیشتر این زمین‌ها نزدیک دریای سیاه بودند. در سال 2006 موسسه چای کور[3]، کمیسیون کشاورزی چای ارگانیک جهت سازماندهی مطالعات مربوط به کشت این محصول و چشم انداز اقتصادی آن را مورد بررسی قرارداد. در همین سال جلسات توجیه و تشریح کشاورزان جهت سازماندهی و اطلاع رسانی درباره مزایای کشت چای ارگانیک بصورت گسترده برگزار شد

در سال 2007 قراردادهای کشت این محصول با 135 کشاورز و در زمینی به مساحت 37.8 هکتار برای پروژه کشت ، آغاز به کار کرد.  این کشور با مطالعات هدفمند مناطقی را برای کشت این محصول انتخاب کرد که این مناطق با شرایط منطقه ای با سکونت تاریخی و زیبای های طبیعی ، محوطه قرنطینه و محاط شده توسط کوه‎ها و جنگل‌ها ، شرایط اکولوژیکی پایدار ، سطح علمی بالا و امکان پذیرفتن آسان کشت چای ارگانیک توسط کشاورزان محلی ،آمادگی بالای کشاورزان بومی، حمایت سازمان‌های محلی و سازمان های غیر دولتی، تکنیک های شخصی کافی در ارتباط با مدیریت، مناطق انتخابی در منابع آبی غنی و مزارع چای نسبتا جوان و صنعتی شدگی کمتر، (آب خاک و هوا به خاطر صنعتی شدن آلوده نشده باشند) و مناسب بودن برای اکوتوریسم و حفظ بافت تاریخی و وجود چشمه آب گرم انتخاب شدند.

توسعه کشت چای به مقدار بالای نیتروژن نیاز دارد. با جایگزینی کود ارگانیک، 25 درصد تولید آن به ازای هر هکتار کمتر خواهد شد.  موسسه چایکور از آغاز پروژه کشت چای ارگانیک، حمایت و به قیمت مناسبی تقریبا بالای 25 درصد قیمت چای مرسوم خریداری میکرد.

 

شرایط آب و خاک مناسب کشور ترکیه

کشور ترکیه به علت شرایط خاص جغرافیایی سرمایه گذاری خوبی در جهت کشت ارگانیک چای انجام داده است.ترکیه در مقایسه با کشورهای تولید کننده این محصول امتیازات خاصی دارد. شرایط اکولوژیکی در این منطقه برای تولید چای ارگانیک مناسب می‌باشد وجود زمستان از آسیب بوجود آمده از قارچ ها و حشرات ممانعت می‌کند زیرا مزرعه چای در زمستان به دفعات زیاد زیر برف می ماند. هیچ افت عملکرد و کیفیت ناشی از بیماری ها و سموم خاص چای وجود ندارد و تقاضایی برای مواد شیمیایی در جهت محافظت از محصولات نیست.

عدم حضور آلودگی هوا، آب و خاک ایجاد شده توسط صنعت سنگین ، اطلاعات تکنیکی کافی و تجهیزات توسط موسسه چای کور، تغییر دوره غیر ارگانیک به ارگانیک در عرض سه سال ، حمایت سازمان های محلی دولتی  و غیر دولتی برای توسعه. صنعت توریسم ، افزایش سطح درآمد کشاورزان توسط حمایت موسسه چای کور در امر صادرات این محصول به کشورهای توسعه یافته، تقاضا برای چای ارگانیک در بازار به خاطر تبلیغات گسترده موسسه چای کور در داخل و خارج ، ضایعات چای بدست آمده از کارخانجات چای بعنوان کود ارگانیک مصرف می‌شود و موسسه چای کور بودجه هنگفتی برای تحقیق توسعه و تولید کودهای ارگانیک اختصاص داده است.

 

و اما در ایران

کشت چای در ایران در منطقه شمال کشور مشرف به دریای خزر و اکثرا متمایل به کوههای جنگلی انجام می شود. نکته جالب اینکه برف در زمستان بر روی مزارع چای در شمال کشور ما مینشیند و مشخصه‌های مهم زیادی را ایجاد می نماید. به خاطر این موضوع سموم آفت‌کش در مناطق تولید چای در کشور ما به کار گرفته نمی‌شود لذا چای ایرانی در مقایسه با چای تولیدی سایر کشورها بیشتر مشخصه چای طبیعی را دارد. در نتیجه مهم ترین امتیاز چای ایرانی عدم استفاده از سموم می باشد.

تمامی چای‌ تولیدی در ایران درصورت جایگزینی کودهای ارگانیک با کودهای شیمیایی، تماما ارگانیک محسوب می شوند.

بد نیست کشت چای ارگانیک را در سال ۲۰۱۵ بین کشور ترکیه و ایران مقایسه کنیم. در سال ۲۰۱۵ میزان مزارع کشت ارگانیک در ترکیه ۹۵۰ هکتار  و درحالیکه در ایران 20 هکتار بود. میزان تولیدی چای ارگانیک ترکیه  در آن سال ۱۶ برابر ایران شد در سال های بعد همچنان میزان تولید چای ارگانیک در کشور ترکیه افزایش 7 درصدی داشته است و در ایران همچنان ثابت مانده است.

درنتیجه کشور ما ایران به عنوان کشوری با شرایط جغرافیایی خاص در منطقه مشابه کشور ترکیه می‌تواند با سرمایه گذاری و ایجاد بستری مناسب برای تولید کنندگان این حوزه سهم بسیار بالایی از بازار چای ارگانیک در دنیا داشته باشد.

 

نتیجه گیری

تحقیقات بازار از موسسه علمی TechSci نشان می‌دهد که ۱۵ درصد رشد در بازار چای ارگانیک از ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ اتفاق افتاده است. افزایش نگرانی‌های سلامت و افزایش سموم شیمیایی و بهبود سرانه بر محصولات ارگانیک انتظار می‌رود که تقاضا برای نوشیدنی های سلامت از سال ۲۰۲۰ به بعد با درصد بیشتری روبه افزایش باشد.

مطالعات بازار Technavio  نشان می‌دهد که بازار چای ارگانیک در آمریکا به مقدار  ۲۹۵میلیون دلار در انتهای سال ۲۰۲۱ خواهد رسید. بازار چای ارگانیک جهان از ۰.۸۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۹ به ۰.۹۳  میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ با میزان رشد سالانه ده درصد رسید که ویروس کرونا باعث افزایش در تقاضا برای محصولات ارگانیک شده است.

زیرا کووید- ۱۹ آگاهی مصرف کنندگان درباره سلامت و تغذیه را افزایش داده و غذای ارگانیک عاری از هر گونه سموم و کود شیمیایی می باشد. چای ارگانیک توجه مصرف کنندگان را به خاطر خاصیت آنتی اکسیدان بالا جذب کرده که این آنتی اکسیدان تاثیر بسیار بالایی در سلامتی انسان دارد.

بازار جهانی چای ارگانیک در تأمین تقاضای مصرف کنندگان  به مشکل برخورد کرده است. لذا بایستی با برنامه مدون و حمایت سازمان‌های دولتی و خصوصی از تولیدکننده های این حوزه مشابه کشور ترکیه، ساختار توسعه کشت ارگانیک چای را در ایران بوجود آورد تا بتوان سهم قابل ملاحظه ای از بازار صادراتی چای ارگانیک به اروپا را اخذ کرد. پیش بینی می‌شود که طبق تحقیقات CAGR بازار چای ارگانیک در سال 2023به 1.150 میلیارد دلار خواهد رسید.

 

منابع:

1) Organic Tea and Agri-Horticultural Consulting, Santiban, Parashmoni A/401, 7-Umakanta Sen Lane, Kolkata–700030, India.Journal of Tea Science Research, 2017, Vol. 7, No. 11   doi:10.5376/jtsr.2017.07.001

2) Organic Tea Market Global Report 2020-30: Covid 19 Growth and Change

3) Organic Tea Production and Tea Breeding in Turkey: Challenges and Possibilities,2018

 

[1] Camellia sinensis

[2] Darjeeling

[3] Çaykur is a Turkey state